روان شناسی وتحقیقات

ویژه استفاده دانشجویان ومحققان
 
شیوه طراحی طرح تحقیق
ساعت ۱٢:٥٤ ‎ب.ظ روز ۱۳٩۸/۱/٢۸ : توسط : غلامحیدر نیکخو

 چگونه طرح تحقیق بنویسیم؟

 

تهیه و تالیف از :

غلام حیدر نیکخو

 

nikkho2010@gmail.com

فراهم سازی طرح تحقیق که معمولاً بعنوان فصل اول یک رساله تحقیقی بحساب می آید اساسی ترین و نیز مشکل ترین مرحله تحقیق است. محقق قبل از انجام پژوهش باید به تهیه آن مبادرت کند واین فصل را تهیه و تنظیم کرد وبه نظر استاد راهمنا  یا هر فرد ذینفع دیگری محقق قصد دارد نتایج تحقیق را به او گزارش دهد می رساند. در این مرحله ،استاد راهنما در تحقیق مختار است . که طرح را بپذیرد یا رد کند یا احتمالاً با تغییراتی آن را تائید نماید. در صورتی طرح به هر شکلی مورد قبول واقع شود ، از آن پس محقق موظف است که طبق طرح تنظیم شده در پی انجام تحقیق بر آید.

  طرح تحقیق:

طرح تحقیق  در حقیقت تابلوئی است که گام بگام راهنمای ما در طی مسیر تلاش وکاوش است محقق در سایه تبعیت از آن می تواند بنقطه مورد نظر برسد . ونیز در آن منعکس شده است که چه راه وروشهائی را باید در پیش بگیرد ودر هر نقطه چه باید بکند. وبه بیان سـاده طـرح تحقیـق هـم چون طرح سیـم کشی ساختمانی است که در آن مهندس با دست داشتن نقشه سیم کشی ها سعی دارد زوایای تاریک ساختمان را پیدا کرده و حرکت سیم هارا به آن جهت هدایت کند . و با روشن کردن لامپی ، محیط مورد نظر را روشن کند و به دیگران نشان دهد.

  شکی نیست که تنها داشتن نقشه یا طرح ، مسئله را حل نمی کند ضمن تهیه آن باید مصالح و وسایل مورد نیاز را گردآوری کرد و با فراهم آوردن امکانات و پیش بینی های لازم و بهره گیری از فنون و مهارتهای مورد نیاز به سوی مقصد حرکت نموده و سرانجام مجهولی را معلوم نمایند و این طرح بصورت تابلوئی همیشه باید در اختیار ودسترس محقق باشد واو هیچ قدمی را برندارد مگر براساس آن طرح ونقشه باشد.

فایده و ضرورت طرح برای انجام تحقیق

 برای طرح تحقیق فوایدی است که برخی از آنها می تواند بقرار زیر باشد:

- جهت فعالیت و حرکت محقق را مشخص و روشن می سازد.

- صرفه جوئی در زمان و امکانات مادی می شود.

- محقق و همکاران او را از بیراهه وخطاها ی بیهوده باز می دارد.

- طرح تحقیق راهنمای است برای طرح یا تحقیقات نیمه تمام.

- میزان کار و سرعت محقق تا رسیدن به هدف را مشخص می سازد.

- تعداد متغیرهای مورد بررسی را مشخص میسازد.

- وظایف همه افراد و مسئولیت آنها را مشخص می کند.

ویژگی های یک طرح تحقیق خوب

1- طرح تحقیقی خوب است واضح و دارای صراحت باشد محققان دیگر به راحتی آن را به فهمند.

2- مسائل مربوط به صرفه جوئی در امکانات مادی و زمان کاملاً پیش بینی شده است

3- یک طرح خوب تحقیق دارای انعطاف و نرمش است .

4- از بهترین را برای رسیدن به هدف استفاده شده است.

مراحل تهیه  یک طرح تحقیق

 

  در تهیه یک پرو پوزال یا طرح تحقیق، برخی از دانشگاهها و یا مراکز تحقیقی از فرم و یا مدل خاصی استفاده می کنند، اما توصیه می شود دانشجویان و یا محققانی که به فرم های سازمانی یا دانشگاهی دسترسی نداشتند، حتماً طرح تحقیق خود را به ترتیب ذیل بنویسند:

    1-   عنوان تحقیق    2- مقدمه  3- بیان مساله    4- اهمیت و ضرورت تحقیق   5-پیشینه تحقیق    6- اهداف تحقیق(کلی و جزئی)  7- سئوالات   تحقیق   8-  فرضیه های تحقیق( توجه  نباید برای سئوال ارائه شده فرضیه نوشته شود)   9- تعاریف مفهومی و عملیاتی متغیرها  10- روش اجرای تحقیق ( روش تحقیق، جامعه، نمونه و حجم آن، روش نمونه گیری،ابزار های اندازه گیری  و روشهای آماری)  10- محدودیت های  احتمالی اجرای  تحقیق    13-منابع

 

مراحل یک طرح تحقیق  

    در صفحه عنوان موضوع تحقیق بصورت  یک جمله صریح و روشن بیان می شود که بهتر است در آن بررسی رابطه ومعلولی و یا همبستگی بین متغیرها مطرح گردد. وطول عنوان حدود 12 تا 15 کلمه بیشتر نباشد. 

مساله(عنوان)، مشکل احساس شده ای است که محقق

 به  حل آن  علاقمند است و می خواهد راه حل آنرا بیابد.

1 - عنوان تحقیق:

   یکی از مشکل ترین مراحل طرح تحقیق که برای اخذ درجه تحصیلی بکار می رود انتخاب مسئله مناسب است. تازه کاران مسئله ای را انتخاب می کنند که دامنه بسیار وسیعی دارد . این امر ممکن است به دلیل درک کمترآنها از طبیعت تحقیق و مراحل سیستماتیک حل مسئله و یا به دلیل اشتیاق فراوان اما ناپخته آنها به حل سریع و فوری یک مسئله مهم باشد. اما آنهائیکه کار آزموده ترند می دانند که تحقیق برای یافتن حقیقت و یا حل یک مسئله مهم به صرف وقت و انرژی و بکار بردن تفکر منطقی گسترده نیاز دارد.

    دالن معتقد است دانشجویان هنگام انتخاب موضوع تحقیق دچار چهار نوع اشتنباه می شوند :

1 - مساله ای را شتابزده و بدون تجزیه وتحلیل تمام شقوق تصمیماتشان انتخاب می کنند.

2-    به جای اینکه برای روشن ساختن مساله پی سوابق بگردند ، ماهها به دفع الوقت می گذارنند.

3-    قبل از انتخاب مسئله پژوهشی ، روش اجرای تحقیق را مشخص می کنند.

4-  به جای آنکه ابعاد مساله را به طور دقیق طرح و اصطلاحات را به روشنی تعریف کنند ، توصیفی کلی از مساله ارائه می دهند.

بنابراین ، برای نوشتن و تنظیم عنوان تحقیق رعایت نکات زیر ضروری است:

الف - عنوان تحقیق باید شناختی دقیق و روشن از حوزه موضوع را عرضه دارد.

ب- موضوع تحقیق باید در پرتو امکانات عملی و واقعیتها تهیه و تنظیم گردد.

ج- موضوع تحقیق بصورت یک جمله کامل مثبت دقیق و صریح مطرح می گردد.

د- در هنگام بیان موضوع تحقیق باید به سئوالات ذیل به روشنی جواب داده شود:

•1-   چه کسی؟( یعنی پژوهش در مورد چه کسانی اجرا خواهد شد)

 

•2-    چه متغیرهای:

متغیرهای آماری

نوع مقیاس اندازه گیری

متغیر کیفی

متغیرکمی

 

 

 

متغیرهای پژوهشی

متغیر مستقل

متغیر وابسته

نوع رابطه بین متغیرها

متغیرهای مزاحم

متغیرهای کنترل

 

 

 

 

 

•3-   چگونه؟( رابطه بین متغیرها)

 

 

•4-    کجا؟

 

•5-   چه وقت؟

 

 

2- مقدمه طرح تحقیق

* باید توجه داشت در برخی از مرکز دانشگاهی و تحقیقی بیان مساله و مقدمه یکجا آورده می شود و به اعتقاد برخی محققان آوردن مقدمه به محقق کمک می کند، بهتر  بتواند محتوای طرح خود در ابتدا ، خلاصه و روشن سازد.

   براین اساس، محقق با بیان مقدمه کامل همان طور که خط مشی پژوهشی را تعیین می کند ، اطلاعات روشن و دقیقی در باره آنچه موضوع مورد پژوهش انجام شده است و همچنین علت انجام آن را به خوانند می دهد.در مقدمه طـــرح تحقیق با بیان   مختصری از تاریخچه موضوع ،که از چه زمانی و چگونه این مساله شروع شده است وچه پیامدهای داشته است به اهمیت و ارزش موضوع پرداخته می شود.

محقق باید قبل نوشتن مقدمه به  چند نکته مهم توجه داشته باشد:

•1-   دلیل و انگیزه انتخاب موضوع را به طور منطقی روشن سازد.

•2-    گستردگی و فراوانی موضوع ( مشکل) رادر جامعه مورد بررسی قرار دهد.

•3-    ارتبا ط پژوهش فعلی را با پژوهش های قبلی  مشخص سازد.

•4-   انجام پژوهش فعلی چه پیامدهای خواهد داشت.

  * با توجه به اینکه عنوان تحقیق در ابتدای طرح باید خیلی محدود و کوتا ه وبا استفاده کلمات ساده و روش بیان شود ، لذا محقق می تواند در این قسمت موضوع خود را با استفاده کلمات دلـخواه بــدون توجــه محدویت مطرح شده در هنگام نوشتن عنوان به مقدار بیشتر توضیح دهد.

بطوریکه صفری شالی(1390) می نویسد: مقدمه شمای کلی یا چکیده از کل طرح تحقیق است، نگارنده ا زاین طریق می خواهد خوانند را با مبانی و کلیات موضوع تحقیق مورد نظر خود آشنا کند. مقدمه نباید بیش از حد طولانی و در برگیرند مطالب حاشیه ای و غیر مرتبط باشد. به عبارت دیگر مقدمه به تاریخچه کلی تحقیق اشاره می کند. بطوری که که هرکس با خواندن مقدمه بتواند درک کند که پژوهشگر قصد انجام چه تحقیقی را دارد. بنابراین محقق بهتر است مقدمه را در پااین تحقیق نیز اصلاح نماید(یا بنویسد) لذا معمولاٌ نباید بیش از  یک ونیم صفحه باشد.

4- بیان مسئله(Statement of the problem)

«مساله تحقـیـق عبارت از شرایـطی است که پژوهشگر را بر می انگیزد در باره آن کـنـد وکـاو کند. »

  مسئله ، مشکلی است که محقق قصد دارد راه حلی مناسب ومنطقی برای برطرف کردن آن پیدا کند، بعبارت دیگر ، او در این مرحله چون یک نقاش ، طرح کلی خویش را ترسیم کرده است و برای فهماندن آن به دیگران نیازمند برجسته کردن ویژگیهای و جزئیات آن می باشد. 

 معمولاً مساله  تحقیق بصورت سوالی بیان نمی شود بلکه بصورتی بیان می شود که بطور عملی قابل بررسی و تحقیق باشد . انتخاب کلمات باید با دقت و با توجه به موضوع تحقیق ،یافته های قبلی محققان و در نظر گرفتن نظریه های معتبر انجام پذیرد. ویا به عبارت دیگر بیان مساله به نحوی باشد که چگونگی بررسی متغیر یا متغیرها ر، مکان و دامنه و وسعت پژوهش را روش کند.    

   بطوریکه ازکیا و دربان آستانه(1382) می نویسد : بعداز انتخاب موضوع و معنی دار بودن آن، محقق می بایست به فکر تنظیم و بیان آن به صورتی قابل پژوهش و بررسی باشد. در این مرحله، پژوهشگر تازه کار دچار زحمت خواهد شد، زیرا با وجود این که موضع تحقیق خود را به طور کلی و عمومی می داند، احتمالاً از تنظیم آن بدان گونه که قابل بررسی علمی باشد، عاجز است. در این مرحله محقق ابتدا می بایست ویژگی های این مساله از نظر تاریخی در نقاط مختلف جهان و در مرحله بعد در سطح کشور، سپس وضعیت مشکل یا مسله را در منطقه مورد مطالعه و سرانجام مساله را در حال حاضر تشریح نماید. همچنین او می بایست علاوه بر ذکر تاریخچه مساله و میزان گستردگی آن به علل احتمالی بروز مساله نیز بپردازد .نهایتا پس از بیان مساله و ویژگی های آن، یک سری اطلاعات کلی در مورد تحقیقات انجام شده و احتمالاً کمبودهای  تحقیقاتی در دنیا و منطقه مورد مطالعه و ضرورت انجام تحقیق مشخص می شود.

بهطور کلی یک بیان خوب مسله باید اطلاعات زیرا را منعکس نماید:

- در ابتدا با یک بیان کلی شروع شود،

- سابقه تاریخی موضوع مورد مطالعه یا مسله

- توصیف و تشریح موضوع یا مساله

- نقد وبررسی اجمالی نظریه در رابطه با موضوع،

-نگاهی اجمالی بر تحقیقاتی که قبلاً در این زمینه بعمل آمده

- ارائه شواهد مبنی براینکه که در جامعه مورد نظر او مساله وجود دارد، (علل و عوامل بروز) و لازم است در این زمینه مساله مورد نظر تحقیق شود،نشانه ها باید مستدل باشد

- تعیین محدوده زمانی،مکانی  و اهمیت مساله یا مشکل در جامعه مورد مطالعه و بیان پیامدهای مساله در محدوده.

-   طرح سئوالات اصلی که محقق پس ازاجرای تحقیق به آنها پاسخ خواهد داد.

- ارائه مطالبی مبنی بر اینکه تحقیقات قبلی و احتمالاً ناکافی بودن پژوهش های انجام شده و پیامدهای مساله.

*توجه داشته باشید همیشه بیان مسئله با توجه به چندین پژوهش پیشین نوشته می شود

 5-اهمیت وارزش پژوهش

    اهمیت وارزش پژوهش مشخص کننده آنست که نتایج حاصله از انجام این پژوهش تا چه حد برای خود محقق ودیگران مفید وموثر است. وچه اطلاعات جدیدی بدست خواهد آمد.

  بنابراین به هنگام نوشتن اهمیت وضرورت پژوهش باید دونکته مهم را مد نظر داشته باشید:

  الف- چه نوع اطلاعاتی و در مورد چه چیزی اطلاعاتی در اختیار دیگران خواهید گذاشت.به عبارت   ساده  تر  متغیرهای مورد پژوهش رامشخص خواهید نمود.

  ب- نتایج حاصله از انجام پژوهش در کجا وچگونه مورد استفاده قرار خواهد گرفت.

  هر محققی می تواند با استفاده از منابع مختلفی موضوع مورد پژوهش خودرا با اهمیت جلوه دهد این منابع عبارتند از:

 1- قدرت تفکر واستدلال محقق براساس تجربیات حرفه ای و اطلاعات کلی.2- نوشته ها وتحقیقات دیگران برای حمایت از گفته ونوشته های خود.3- آمار ونتایج موجود در پژوهشهای انجام گرفته.

   بطوریکه، صفری شالی (1390) می نویسد: در این قسمت محقق تعیین می کند که مطالعه مدنظر وی از چه اهمیتی (از لحاظ تئوریک و یا کاربردی و یا هردوی آن) برخوردار است. یعنی انجام تحقیق مورد نظر کدام مشکل را حل خواهد کردو اگر تحقیق انجام نگیرد چه صدمه ای متوجه کل جامعه و یابخشی از جامعه خواهد شد و چه کسانی از نتایج پژوهش استفاده خواهند کرد و چه استفاده ای خواهد شد و اگر این پژوهش به انجام نرسد، چه کسانی زیان خواهد دید و چه زیانی متوجه آنان می شود. در این بخش بایستی دلایل پرداختن به چنین پژوهشی یا اهمیت موضوع آن با توجه به معیاهایی نظیر توسعه و پیشرفت کشور، صرفه جویی در هزینه ها، گسترش دانش، بهبود روش ها، حل مشکلات کشور و نظایر آن به اثبات رسد.(حداکثر دو صفحه).

6- پیشینه و سابقه تاریخی موضوع مورد مطالعه:

دست یابی به منشا و مبدا هر مشکل اجتماعی، محقق را در شناسایی موضوع مورد مطالعه، بیشتر یاری خواهد کرد. بدیهی است که در مطالعه هرمشکلی  دانستن سابقه تاریخی آن،  به مراتب مطالعه  آن را راحت تر و ساده تر خواهد کرد.ندانستن این اطلاعات اولاً مشکلاتی را برای محقق ایجاد خواهد نمود که پیشرفت کار تحقیق را کند می کند، ثانیا در حین تحقیق، ابزار سازی  و....، محقق به مواردی بر خورد خواهد کرد که عدم شناسایی قبلی موجب می شود طرح تحقیق او نارسا و ناقص باشد(ازکیا و دربان آستانه، 1382: 131).

در ضمن باید یادآور شد که خصلت تجربی علم ایجاد می کند که بدانیم قبل از تحقیق ما، چه مطالعاتی در این خصوص در داخل و خارج از کشور انجام گرفته و ما می توانیم چه چیزی را به دستاوردهای دیگران اضافه کینم. پس به طورکلی استفاده از مطالعات گذشته سبب غنای بیشتر تحقیق، جلوگیری از تکرار انجام کار و در نهایت استفاده از نتایج تحقیقات گذشته در فرضیه سازی ،و.... می شود.

پس توصیه می شود،  پیشینه تحقیق(طرح تحقیق)  را به ترتیب با(1) بیان تاریخچه مشکل یا مساله،  (2) بیان نظریه های علمی معتبر  در رابطه با موضوع(ادبیات گذشته)،(3)بیان نتایج تجربی تحقیقات  محققان(به ترتیب جهانی،کشوری و منطقه ای) ، (4) بیان دانسته های خود و(5) در نهایت با  ارائه مدل نظری (مدل مفهومی) ،تهیه کنید.

  7- اهداف تحقیق

  هدف پژوهش  را با توجه به آنچه را در پایان پژوهش مد نظر است، می نویسند. یعنی هدف  تحقیق  مسیرهای اصلی تحقیق را مشخص می کند ،که قابل سنجش،روشن،عینی و قابل حصول است.

  براین اساس، محقق هدف یا هدفهای کلی و آرمانی پژوهش را به صورت بیانه های مثبت و کلی مطرح می سازد . وبه عبارت دیگر محقق در عرضه این هدفها بر علمی بودن نتایج تحقیق بودن بیش از هر چیز دیگر اهمیت میدهد.

    اهداف تحقیق معمولاً به دو صورت کلی ، و ویژه بیان می شود . هدف از بیان اهداف به صورت کلی آن است محقق قصد دارد ، معلوم دارد در پی چه چیزی است و قصد و نیت نهائی از انجام تحقیق چیست. که بهتر در یک ویا پاراگراف اهداف کلی تحقیق نوشته شود وبعداز آن اهداف ویژه آورده شود.

  اهداف ویژه تحقیق معمولاً بعداز اهداف کلی تحقیق نوشته می شود ، در حقیقت چهارچوبی است که مشخص می سازد چه کارهای انجام بگیرد وچه کارهای انجام نگیرد یعنی ریزکاریهای انجام یافتنی تحقیق را می توانم از این قسمت طرح تحقیق به فهمیم.

    بهتر است محقق اهداف ویژه خود را به صورت بیانه های دقیق و مشخص مطرح کرده و حتماً در آن بیانه ها متغیرهای مورد مطالعه و شیوه های اجرای پژوهش و زمان ومکان و جامعه و نمونه مورد پژوهش کاملاً مشخص کند. بطوریکه محقق بتواند آنها را در معرض آزمایش قرار دهد.

*   می توان ادعا داشت که اهداف ویژه تحقیق ، راهنمائی برای تهیه و تدوین ابزار گردآوری

              اطلاعات است و چهار چوبی مناسب برای تجزیه وتحلیل آماری ارائه میدهد.

 8- سئوالات تحقیق: در تحقیقاتی  که جنبه اکتشافی و توصیفی دارند ، و از مبانی نظری و یافته های تجربی  کافی برخوردار نیست، به جای فرضیه همیشه محققان سئوال طرح می کنند، و پژوهشگر نباید به  هیچ عنوان  ، در هنگام طرح سئوال ، دوباره آن را از طریق فرضیه آزمون کند(البته در برخی تحقیقات هم فرضیه و هم سئوال مطرح می شود، نه برای یک برآورد، بلکه برای براوردهای جداگانه)  .

  بعبارت دیگر، فرضهای تحقیق باید مورد آزمایش قرار گیرند و نهایتا نتیجه گرفته شود   فرض قبول است یانه . احتمالاً در برخی از پژوهشها طرح فرضها بگونه ای که بتوان از طریق آزمون های آماری تائید و یارد آنها    مقدورنیست. لذا در اینگونه موارد فرضهای تحقیق به صورت سئوال نوشته شود و محقق در پایان تحقیق بایستی قادر باشد به این سئوالات  پاسخ دهد.  این سئوالات را سئوالهای ویژه پژوهش می خوانند ودر پایان نامه های تحقیقی تحت عنوان سئوالهای ویژه  یا فرعی (در پاسخ به سئوال اصلی تحقیق)پژوهش مطرح میگردد.

و یا  درمواردی ، پژوهش دارای یک متغیر باشد و پژوهشگر قصد توصیف وضع آن متغیر باشد بهتر است که محقق بجای فرضهای تحقیق ، سوالهای برای این نوع پژوهش مطرح کند. این سوالها معمولاً ازاهداف پژوهش مشتق می شوند ودر  جریان تحقیق در معرض آزمایش گذاشته میشود . ودر واقع نتایج پژوهش بایستی به سئوالات پاسخ داد.

 9- فرضیه

   پس از بررسی اطلاعات موجود در باره سئوال  اصلی مطرح شده و براساس این اطلاعات ، محقق یک پاسخ مقدماتی می دهد، یعنی رابطه راکه باید بین عناصر سئوال خود وجود داشته باشد پیش بینی می کند . به عبارت دیگر ، محقق نتایجی را پیش بینی می کندکه پژوهش او بدست خواهد آورد . این پیش بینی ، که به صورت یک جمله تاییدی تنظیم می شود نه یک جمله سئوالی ، فرضیه تحقیق را تشکیل می دهد.

  کامران(1388) می نویسد: منابع فرصیه با توجه به نتایج  گذشته،پژوهشها، نظریه های جامع،مطالعات نظری،تحقیقات اکتشافی، استناج های علمی و فرهنگی نوشته می شود( نگاه کنید به صفحه 46).

*   هرفرضیه خوب دارای سه ویژگی دارد :

        (1)با اطلاعاتی که محقق در مرحله قبلی جمع آوری کرده است  توجیه میشود،

         (2)عملیاتی است (3)و از لحاظ نظری باروری دارد.

 

    فرضیه مستقیماً از تخیلات محقق نشات نمی گیرد بلکه استدلالی است که محقق ، با تکیه برا اطلاعات جمع آوری شده در باره مبانی نظری و آزمایشی تحقیق خود ، تدوین می کند. 

  تدوین یک فرضیه باید عملیاتی باشد . اصطلاح عملیاتی کردن یک اصطلاح فنی است که به تعریف یک پدیده مربوط می شود . بدین ترتیب که هر پدیده مورد مطالعه باید به شیوه عینی ، دقیق و ریاضی ( که در جریان تحقیق بوسیله آن اندازه گیری خواهد شد ) تعریف شود.

  سومین ویژگی یک فرضیه خوب باروری نظری آن است .منظور از باروری نظری این است که بررسی فرضیه اطلاعات جدیدی را به همراه آورد. هر فرضیه ای به کمک یک آزمایش ، در یکی از زمینه های علمی ، مورد بررسی قرار می گیرد، باید بتواند اطلاعات جدیدی را به مجموعه اطلاعاتی که قبلاً در آن زمینه جمع آوری شده است اضافه کند.

 

*تعریف فرضیه:

فرضیه یک بیانه ظنی است ، یک حدس یا یک پیشنهاداست،

که درباره روابط   دو یا چند متغیر بحث می کند.

 

 

بطور کلی از بررسی تعاریف فرضیات چنین بر می آید که فرضیه در حقیقت یک نوع پیش اندیشی و یا تصور است که در سایه تجربه و عمل و یا مطالعه بدست آمده  و ارزش آزمایش و بررسی   پیدا کرده است.

  اهمیت فرضیه

  تهیه فرضیه مهم است از این جهت که عناصر مهم به حساب می آید . پایه ای است که روی آن می توان بحث ها و برسی های خود را قرار داد. در سایه آن محقق قادر می شود پدیده ها را پیش بینی  بکنند و توجیه مساله ای را زیر نظر گیرد.

فرضیه مطالعات و تحقیقات را جهت میدهد . و کار تجزیه و تحلیل را سروسامان

می بخشد و همچنین فرضیه پیش نویس قانون علمی است.

 خطر فرضیه

فرضیه با اهمیتی که دارد گاهی ممکن است خطرناک باشد . در خطرناک بودن فرضیه عواملی موثرند که عبارتند : علائق وطنی ، تعصبات نژادی ملیت ها، عقاید مذهبی خاص، داورهای غرض آلود ، خواسته های شخصی ، پندارها ، آداب و سنن و ...... بر این اساس ضروری است محقق تا حد امکان خود را از این عوامل و شرایط دور دارد و موجباتی پدید آورد که حدسها اصیل تر و قابل تطابق بیشتر با واقعیت ها باشند.

  ملاکهای قابل قبول در تدوین فرضیه

     دونالد اری و همگارانش پنچ ویژگی یا ملاک ، مطابق شرح زیر ، برای تدوین فرضیه نام برده اند:
    1- فرضیه باید قدرت تبیین داشته باشد.

    2 - فرضیه باید رابطه مورد انتظار ، بین متغیرها را بیان کند.

 روش تحقیق و ماٌخذشناسی

 درهنگاه بیان فرضیه محقق در حقیقت حدس علمی میزند که چنانچه با یکی از متغیرها  چنین بازی شود  و یا در آنها چنین دخل و تصرفی بعمل آید  و یا این چنین دستکاری گردد، چنان نتایجی  عاید خواهد شد که محقق فرض را برای بیان چگونگی روابط متغیرها مطرح می سازد،  لذا مناسب خواهد بود ، حالتهای ممکن چگونگی روابط متغیرها را که معمولاً مورد بررسی و دستکاری پژوهشگران قرار می گیرد مورد توجه قرار داد این حالات عبارتست از :

   الف - بررسی میزان تفاوت اثر . در اینجا پژوهشگر بدنبال بررسی و مقایسه تفاوت اثر دو یا چند متغیر بر یک یا چند متغیر دیگر است.

   مثال: میانگین نمرات دانشجو یان متاهل در منبع کنترل راتر بیشتر از دانشجویان مجرد است. بررسی میزان رابطه همبستگی و جهت آن . در این نوع فرضیه ها محقق قصد دارد ارتباط بین دو یا چند متغیر را مطرح سازد و نه رابطه علت ومعلولی بین آنها را.

  مثال : میزان نمرات بیشتر در منبع کنترل درونی دانشجویان پسر با سن زیاد آنان ارتباط دارد.

  ب- بررسی میزان رابطه علت ومعلولی ( اثر علی)

پژوهشگر در پی کشف و تعیین رابطه علت ومعلولی دو یا چند متغیر است. در اینجا محقق بدنبال ارتباط و همبستگی دو متغیر نیست بلکه  می خواهد عمیق تر و ریشه ای تر با آن برخورد کرده و بگوید که متغیری علت بوجود آمدن متغیر دیگر است.

   مثال : هوش بیشتر دانشجویان پسر باعث بالا بودن نمره در منبع کنترل درونی راتر است.

3- فرضیه با قابل آزمون باشد.

 4- فرضیه باید با اصول کلی دانش موجود . هماهنگ باشد.

•5-   فرضیه باید تا حد امکان روشن و دقیق بیان شود.

   خصوصیات یک فرضیه مناسب و علمی

 یک فرضیه خوب وبا ارزش دارای ویژگیهای زیر می باشد:

•-         زبانی ساده و قابل فهم دارد.

•-          دارای صراحت و رسائی است.

•-         مسائل آن تعریف شده و قابل فهم است.

•-          محتوای آن قابل آزمایش و بررسی مجدد است

•-         روش تحقیق و ماٌخذشناسی

•-          فکری را عرضه یا نظری را ارائه میکند.

•-          جنبه ایده آلی ، خیالی و توهم در آن ملاحظه نمی شود.

•-          مبتنی بر واقعیات و آگاهی های صحیح است.

10- روش اجرای تحقیق

     این مرحله از طرح تحقیق شامل چندمین فعالیت مهم در پژوهش است ، که محقـق باید آنها را پیش بینی کند ، که آنها عبارتند:

  الف : تعیین روش پژوهش:

در این قسمت ، محقق به توضیح و توجیه روش تحقیقی خود که برای این مطالعه و تحقیق ویژه  با توجه به انواع مختلف روشهای تحقیقی و با در گرفتن  هدف و موضوع پژوهشی خود ، مناسب دانسته است، می پردازد. لازم به یاد آوری است که به منظور انتخاب روش تحقیق ، باید موضوع و هدفهای پژوهشی خود را به دقت مطالعه کنید واز مقایسه ومقابله آنها با هدفهای روشهای گوناگون تحقیق ، روش مناسبی برای مطالعه خود انتخاب کنید.

     ب-جامعه و نمونه:

     در این قسمت پژوهشگر کلیه آزمودنیهای ، آنها به صورت گروهی و چگونگی انتخاب آنها را شرح می دهد . بعبارت دیگر ، این قسمت از طرح تحقیق باید مشخص کند چند نفر آزمودنی ( نمونه) از جامعه مورد مطالعه در تحقیق مشارکت خواهند داشت. یا به عبارتی به سئوالات ذیل جواب دهد:

•-          در این تحقیق آزمودنیها چه کسانی هستند؟ ( جامعه )

•-          در این تحقیق آزمودنیها چند نفرند؟ ( نمونه)

•-          آیا با توجه به موضوع و هدفهای مورد مطالعه ، آزمودنیهای انتخاب شده ، برای این تحقیق مناسب هستند؟

•-          آیا آزمودنیها ،دواطلب شرکت در این تحقیق هستند؟

•-          نوع گزینش و تقیسم آزمودنیها به چه ترتیب خواهد بود؟ ( روشهای نمونه گیری)

•-          خصوصیات ویژه آزمودنیها چیست ؟

    ج  - ابزار و روشهای جمع آوری اطلاعات:

 ابزا به وسیله یا وسایلی اطلاق می شود که از طریق اجرای آنها ، اطلاعات جمع آوری می شود . لازم به توضیح است که ابزا تنها به وسایل وتجهیزات اطلاق نمی شود ، بلکه شامل کلیه موادی    می شود که پژوهش اقتضا می کند.رایج ترین ابزار گردآوری داده ها ، پرسشنامه ، برگه مشاهده ، برگه مصاحبه و فیش ثبت مطالعات می باشد . پژوهشگر برحسب روش تحقیق خود و نوع داده های که قصد دارد آنها را جمع آوری کند تصمیم می گیرد ابزار تحقیق خود را تعیین کند .

 

*ابزار گردآوری دادها و سیـله ایـست که پژوهشـگر به

کمک آنها داده های لازم را جمع آوری و ثبت می نماید.

 

  رایج ترین ابزار گردآوری داده ها ، پرسشنامه ، برگه مشاهده ، برگه مصاحبه و فیش ثبت مطالعات می باشد . پژوهشگر برحسب روش تحقیق خود و نوع داده های که قصد دارد آنها را جمع آوری کند تصمیم می گیرد ابزار تحقیق خود را تعیین کند .

 توجه داشته باشید برای انتخاب ابزار اندازه گیری خود موارد زیرا مد نظر قرار دهید.

-می توانید از ابزار های دیگران که تولید شد و استفاده شده است استفاده کنید یا خود تولید کنید.  - باید میزان ضرایب روائی و پایائی ابزار گردآوری داده ها مشخص ومعین کنید.

 - هنگام استفاده هرگونه ابزاری باید محقق مطوئن شود که ابزار مورد نظربا فرهنگ و روحیات مردم مورد تحقیق مناسب است.

 - حساسیت ابزارهای جمع آوری اطلاعات باید دقیقاً مورد توجه قرار گیرد.

 - چگونگی اجرا ی ابزار مورد نظر باید بطور ساده بیان شود.

  د- روشهای آماری

  در این قسمت ، محقق روشهای آماری خاصی را که برای تجزیه و تحلیل یافته های تحقیق مورد استفاده قرار خواهد داد    ، به دقت وبه تفصیل توصیف می کند. لذا ، پژوهشگر برای انتخاب روش آماری مناسب ، جهت تجزیه و تحلیل دادها ی جمع آوری شده ، لازمست :

 اولاً ، شناخت کافی از داده های تحقیق  داشته باشد.

  ثانیاً ، از روشهای آماری که در پژوهشهای علوم انسانی مورد استفاده قرار می گیرد اطلاع کافی داشته باشد.( اطلاع از روشهای آمار توصیفی و استنباطی).

     11- تعریف عملیاتی

  در این قسمت از طرح تحقیق ، محقق واژه ها و اصطلاحات تحقیق خود را هم از لحاظ نظری و هم از لحاظ عملی تعریف می کند.  مراد از تعریف نظری آنست که پژوهشگر یک مفهوم و واژه را بوسیله مفاهیم دیگر تعریف می کند . این تعریف یک استنباط ذهنی و تجریدی از واژه هاست و بایستی ریشه در نوشته ها و نظریه های موجود داشته باشد و بطور علمی بیان شود.

  اما مراد از تعریف عملی  که واژه ها واصطلاحات ، آنست که محقق در این تعریف به مشخص ساختن حدود یک متغیر و تعیین حوزه عملیاتی آن ، تعیین معیارها وملاک تجربی و عملی جهت  اندازه گیری و سنجش آن متغیر بطریقی که در پژوهش مورد نظر ، مورد توجه محقق می باشد ، مبادرت می کند.

* توجه داشته باشید تعریف عملیاتی بصورت دقیق و باکلمات ساده و واضح بیان کنید، بطوریکة برای همه خوانندگان معنی یکسانی داشته باشد.

وازبرداشتهای متفاوت  خوانندگان جلوگیری شود.

 

12    ـ محدودیتهای پژوهش

   در هر پژوهشی  محقق با انجام برخی کنترل ها ، به منظور جلوگیری از اثر برخی متغیرهای ناخواسته و مزاحم در نتیجه تحقیق  ، در حقیقت محدودیت های بوجود می آورد که در اختیار محقق است  ، که این محدودیت در واقع برای انجام تحقیق ونتیجه گیری ضروری است .  متغیرهای

ناخواسته و مزاحم دیگری وجود دارد که نوع دیگری از محدودیتها را در پژوهش بوجود می آورد ، بدین معنی که کنترل برخی از متغیرهای ناخواسته و مزاحم در اختیار پژوهشگر نیست . لذا ، این متغیرها نیز بایستی مشخص شود و پژوهشگر آگاهی خود را از تاثیر این متغیرها بر نتایج  تحقیق نشان دهد. این متغیرها وچگونگی تاثیر آنها بر نتایج پژوهش در قسمت   محدودیت های خارج از کنترل پژوهشگر  ذکر می گردد.

 لازم است در نوشتن محدودیت های تحقیق نکاتی رعایت شود:

 1- محدودیت تحقیق دو نوع هستند ، همانطوریکه قبلاً اشاره شده است باید این دو عنوان بطور جداگانه آورده شود.

 2- محدودیت های بایستی به روشنی و وضوح معلوم باشد.لازمست مشخص شود که چرا و چگونه این متغیرها بر نمونه پژوهش ، گرد آوری داده ها و یا نتایج یافته ها تاثیر می گذارد.( بهتر است از نوشته های دیگران برای حمایت از گفته های خود کمک بگیرد)

 3- پژوهشگر بایستی تا حد امکان و بطور منطقی متغیرهای ناخواسته را تحت نظر بگیرد و یا آنها را کنترل کند وبه اصطلاح برای خودش محدودیت قائل شود .و اگر نتواست متغیر ناخواسته و یا مزاحمی را کنترل کند ،لازمست آنرا در قسمت محدودیت های خارج کنترل مرقوم دارد.

•5- در مواردی که متغیر ناخواسته بطور کامل قابل کنترل نباشد و تنها بتوان آنها را بطور نسبی کنترل کرد ، نیز لازمست در قسمت  محدودیت های خارج کنترل  از پژوهشگر آورده شود.

•6-*توجه داشته باشید که در این قسمت بایستی شامل نکات زیر باشد:

•7-         الف- نام ومشخصات احتمالی متغیر ناخواسته و مزاحم مورد نظر .

•8-         ب - دلیل قائل شدن این محدودیت .

  • 9- ج - تاثیری که این محدودیت بر پژوهش می گذارد.

منابع برای مطالعه بیشتر:

  • 1- روش های تحقیق در علوم رفتاری،تالیف دکتر زهره سرم ،دکتر عباس بازرگان ودکتر الهه حجازی.انتشارات آگاه(تهران).
  • 2- مقدمه ای بر روش تحقیق در علوم انسانی.تالیف دکتر محمدرضا حافظ نیا.انتشارات سمت(تهران).
  • 3- روش های تحقیق درعلوم رفتاری.تالیف دکتر حسن پاشا شریفی ونسترن شریفی.انتشارات سخن(تهران).
  • 4- روش های تحقیق و سنجش در علوم تربیتی و روان شناسی.تالیف دکتر احمد بیانی.انتشارات رهیافت(تهران).
  • 5- روش تدوین طرح های پژوهشی(پروپوزال نویسی).فریدون کافران.انتشارات استادیار(تهران).
  • 6- روش تحقیق در روان شناسی و علوم تربیتی.دکتر علی دلاور،انتارات ویرایش(تهران).
  • 7- چگونه تحقیق کنیم؟،دکتر سید عباس بازرگان.انتشارات دانشگاه امام حسین (ع) تهران.
  • 8- چگونه تحقیق کنیم،نوشته دکتر سید عباس کاظمی(1379)، تهران:انتشارات دانشگاه امام حسین.
  • 9-راهنمایی عملی پژوهش کیفی، نوشته حیدر علی هومن(1389). تهاران: انتشارت سمت .
  • 10- پایه های پژوهش در علوم رفتاری، نوشته پل س،کازبی و ترجمه حجت الله فراهانی و حمیدرضا عریضی(1387). تهران: انتشارات نشر روان.
  • 11-روش های تحقیق برای علوم رفتاری، نوشته فردریک جی گراوتر و لوری- آن، بی ،فورزانو (1389)ترجمه اکبر رضائی ، تبریز: انتشارات فروزش.
  • 12- روش تدوین طرح های تحقیق.نوشته  رضا صفری شال(1390). انتشارات جامعه فرهنگ.
  • 13- روش های کاربرد تحقیق،نوشته مصطفی ازکیا وعلیرضا دربان آستانه(1382). تهران: انتشارات کیهان.